Sigmar Polke: Van glasschilder tot pionier van het Kapitalistisch Realisme

Jeugd en achtergrond

Sigmar Polke werd in 1941 geboren in Oels, Silezië, toen nog onderdeel van Pruisen. Na de Tweede Wereldoorlog, in 1945, werd zijn familie verdreven naar Thüringen. In 1953 vluchtten ze uit de DDR en vestigden zich uiteindelijk in Düsseldorf. Deze onrustige jeugd vormde de basis voor Polke’s latere kritische en ironische houding tegenover gevestigde systemen.

Opleiding en eerste stappen in de kunst

Polke begon in 1959 als leerling glasschilder. Twee jaar later, in 1961, startte hij zijn studie aan de Kunstacademie van Düsseldorf, die hij in 1967 afrondde. Net als veel kunststudenten in die tijd verzette hij zich tegen traditionele kunststromingen. Dit betekende dat hij en zijn medestudenten nauwelijks toegang hadden tot klassieke tentoonstellingsmogelijkheden.

De geboorte van het Kapitalistisch Realisme

In 1963 huurde Polke samen met Gerhard Richter, Konrad Lueg en Manfred Kuttner een ruimte in Düsseldorf. Daar organiseerden ze in mei hun eerste tentoonstelling. Voor deze gelegenheid schreef Richter een nieuwsbericht waarin hij de gepresenteerde schilderijen omschreef met termen als:
“Pop Art, Junk Culture, Imperialist of Capitalist Realism, New Objectivity, Naturalism, German Pop.”

Zo ontstond de stroming Kapitalistisch Realisme – een ironische knipoog naar het Socialistisch Realisme van de DDR. De kunstenaars zagen zichzelf als het Duitse antwoord op de Amerikaanse Pop Art.

Polke en Pop Art

In de jaren zestig werkte Polke in de geest van Pop Art, oftewel populaire kunst. Hij gebruikte massaproducten uit het dagelijks leven en combineerde die met achtergronden zoals behang of populaire stoffen. Zijn werk bevatte vaak humoristisch en ironisch commentaar op de Duitse middenklasse.

Technieken en thema’s

Polke was een veelzijdige kunstenaar. Hij werkte met schilderkunst, prentkunst, beeldhouwkunst, fotografie en collages. Zijn kunst toont alledaagse voorwerpen en vergroot afbeeldingen uit tijdschriften en kranten met behulp van verschillende drukprocessen. Daarmee gaf hij ook commentaar op commerciële uitingen en consumptiecultuur.

Internationale erkenning

Polke’s werk was te zien op belangrijke tentoonstellingen, waaronder Documenta 5 (1972), Documenta 6 (1977) en Documenta 7 (1982) in Kassel. Daarnaast exposeerde hij in vele internationale musea en galeries, waarmee hij zijn status als vernieuwende kunstenaar bevestigde.

Citaten van Sigmar Polke

1. Over zijn werkwijze en experimenten:
   “It’s the procedures in and for themselves that interest me. The picture isn’t really necessary.”
   (Het gaat mij om het proces zelf; het beeld is niet per se nodig.) [azquotes.com]

2. Over toeval en onvoorspelbaarheid:
   “What interests me is the unforeseeable.”
   (Het onvoorspelbare fascineert mij.) [azquotes.com]

3. Over schilderkunst versus fotografie:
   “I don’t see a big difference between painting and photography. Moreover, such distinctions mean nothing to me.”
   (Ik zie geen groot verschil tussen schilderen en fotograferen; zulke onderscheidingen betekenen niets voor mij.) [azquotes.com]

4. Over risico in kunst:
   “There has to be an element of risk-taking for me in my work.”
   (Er moet altijd een element van risico in mijn werk zitten.) [azquotes.com]

5. Over vergankelijkheid van kunst:
   “Yes, my works… are enshrined in museums, but I don’t care if the pieces fall apart in 20 years.”
   (Ja, mijn werken staan in musea, maar het kan me niet schelen als ze over 20 jaar uit elkaar vallen.) [quotlr.com]

Citaten en inzichten van kunstcritici

1. Over zijn betekenis in de kunstgeschiedenis:
   “Sigmar Polke produced an unclassifiable body of work, combining the delight of matter, the strength of the concept and the power of emotion.”
   (Polke creëerde een onclassificeerbaar oeuvre waarin materie, concept en emotie samenkomen.) [lesoeuvres…ection.com]

2. Over zijn rol in Kapitalistisch Realisme:
   “Capitalist Realism constitutes not only a critique of Pop art and the commodification of art and capitalism overall but also of the idealistic and overtly nationalistic Soviet Social Realism.”
   (Kapitalistisch Realisme bekritiseert niet alleen Pop Art en de commercialisering van kunst, maar ook het idealistische Socialistisch Realisme.) [theartstory.org]

3. Over zijn experimentele aanpak:
   “Polke, as a modern-day alchemist, uses forgotten colours like lapis-lazuli and creates daring combinations of materials.”
   (Polke, als een moderne alchemist, gebruikt vergeten kleuren zoals lapis lazuli en maakt gedurfde materiaalcombinaties.) [lesoeuvres…ection.com]

4. Over de kern van zijn werk:
   “Polke’s work, which often incorporated non-traditional materials and techniques, was above all a critique of art itself.”
   (Zijn werk, vaak met onconventionele materialen en technieken, was bovenal een kritiek op kunst zelf.) [theartstory.org]

5. Over zijn invloed op hedendaagse kunst:
   “His ability to weave irony and social commentary into his work inspired many contemporary artists.”
   (Zijn vermogen om ironie en maatschappelijk commentaar in zijn werk te verweven, inspireerde veel hedendaagse kunstenaars.) [evidentwonen.nl]

Betekenis van zijn schilderkunst, grafiek en sculpturen

• Schilderkunst: Polke doorbrak traditionele schildertechnieken door rasterpunten, commerciële stoffen en chemische experimenten te gebruiken. Zijn schilderijen bekritiseren consumptiecultuur en politieke ideologieën. [theartstory.org]
• Grafiek: Hij gebruikte drukfouten en toeval als artistiek middel, zoals in Fernsehbild (Kicker), om de regels van grafische kunst te ondermijnen. [geschiedenisextra.nl]
• Sculpturen: Zijn sculpturen en installaties waren vaak conceptueel en experimenteel, waarbij hij materialen als zilver, bladgoud en zelfs meteorietstof toepaste om de grenzen van kunst te verkennen. [lesoeuvres…ection.com]

Fernsehbild (Kicker): Sigmar Polke en de kunst van het toeval

Een baanbrekende lithografie

Fernsehbild (Kicker) is een offsetlithografie van Sigmar Polke (1941-2010) en markeert een belangrijk moment in zijn carrière. Dit werk was de eerste editie die Polke maakte in opdracht van het grafisch kunstcentrum Griffelkunst-Vereinigung Hamburg-Langenhorn. Uit deze samenwerking ontstonden series die tot op vandaag worden gezien als voorbeeldig voor Polke’s radicale benadering van reproductietechniek.

Polke gaf steeds meer ruimte aan het toeval, een principe dat hij later ook in zijn schilderijen toepaste. Met deze experimenten droeg hij bij aan de vernieuwing van de naoorlogse grafiek.

Het creatieve proces

Voor Fernsehbild (Kicker) gebruikte Polke een detail van een vage foto van een televisiebeeld waarop een tafelvoetbalspel te zien was. Hij verkreukelde de foto, streek hem glad en fotografeerde hem opnieuw. Door klassieke drukfouten zoals kreukels en vouwen bewust in het drukproces te brengen, tartte hij alle ongeschreven regels van grafiek.

Daarna drukte hij de foto af op vier verschillende kleuren kostbaar papier. Het resultaat is een beeld dat wringt in zijn tegenstrijdigheid – een bewuste poging om de conservatieve leden van de Griffelkunstvereniging te provoceren.
(Bron: De Pont Museum Tilburg – depont.nl)

Technische details

• Techniek: Offsetlithografie op Jura-Bütten-karton
• Editie: Griffelkunst, oplage van 142 exemplaren
• Jaar: 1971
• Nummer: 34
• Signering: Gesigneerd rechtsonder
• Afmetingen: ca. 84 × 64 cm