Marcel Mariën: Surrealist, Provocateur en Meester van het Woord

Van Schoolbanken naar Surrealisme

Marcel Mariën (1920–1993) was een Belgische kunstenaar die actief was als schrijver, fotograaf, filmmaker, kunstenaar en uitgever. In 1933 ging de Franstalige Mariën naar het atheneum, waar hij door een nieuwe taalwet verplicht werd zijn studie in het Nederlands voort te zetten – een taal die hij nauwelijks beheerste. Hij omschreef het als: “Latijn in het Vlaams, dat was twee keer Latijn.” School boeide hem weinig; hij las liever honderden klassieken in pocketformaat.

Eerste Stappen in Fotografie en Ontmoeting met Magritte

In 1935 werkte Mariën als assistent bij een fotograaf, maar zijn poging om zelfstandig fotograaf te worden mislukte. Datzelfde jaar zag hij in Antwerpen voor het eerst een schilderij van René Magritte. Deze ontmoeting met het surrealisme was een keerpunt. Mariën bezocht Magritte en werkte jarenlang met hem samen. Samen bedachten ze titels voor schilderijen en organiseerden happenings, zoals het uitdelen van vervalst geld aan de Vlaamse kust.

Surrealistische Netwerken en Assemblages

Mariën onderhield nauwe contacten met Belgische en Franse surrealisten en werkte mee aan pamfletten, boeken en tentoonstellingen. Een van zijn bekendste assemblages is L’introuvable (1937): een brilmontuur met één glas en twee oren, ontstaan nadat hij zijn bril brak. In dezelfde periode stuurde hij zijn eerste collages mee in brieven aan Jacqueline Nonkels, een vriendin van Magritte.

Collages als Driedimensionale Gedichten

Volgens Mariën bestond het surrealisme in de beeldende kunst vooral uit het oeuvre van Magritte, gebaseerd op metamorfose en vervreemding. Mariëns eigen collages volgden dit patroon, waarbij titels een integraal onderdeel van het werk vormden. Criticus Freddy de Vree omschreef ze als “driedimensionale gedichten, verbonden met taal en het surrealistische referentiekader van Nerval tot Duchamp en Magritte.”

Uitgever, Filmmaker en Tentoonstellingen

Samen met Magritte richtte Mariën de uitgeverij Le Miroir infidèle op. In 1959 maakte hij met vrijwilligers de enige authentieke Belgische surrealistische film: L’Imitation du cinéma, die in België werd gecensureerd en in Frankrijk verboden. In 1967 kreeg hij zijn eerste solotentoonstelling in een Brusselse galerie.

Waarom Mariën Belangrijk is

Mariën was een spilfiguur in het Belgische surrealisme. Zijn werk – van collages tot film – combineert humor, ironie en poëzie met een kritische blik op kunst en maatschappij.

Marcel Mariën – Chambre d’ennemi I à V (1991)

Een Ironische Titel met Historische Lading

Deze reeks van vijf foto’s, gesigneerd, genummerd en getiteld door Marcel Mariën, wordt vergezeld door een originele tekst van de kunstenaar, gedateerd 19 februari 1991. Het gaat om nummer 18/25 (plus 11 HC-exemplaren). De foto’s zijn gedrukt door Carine Demeter in Antwerpen en uitgegeven door Max Pisti, eveneens in Antwerpen.

• Afmetingen foto’s: ca. 28,5 × 21,5 cm
• Geplakt op Steinbach-papier: 39 × 51 cm
• Lijsten: ca. 42 × 54 cm

De Betekenis van ‘Chambre d’ennemi’

De titel Chambre d’ennemi is een ironische verwijzing naar de beroemde tentoonstelling Chambres d’Amis (1986), georganiseerd door Jan Hoet, toenmalig directeur van het Gentse Museum voor Hedendaagse Kunst (nu SMAK). Deze tentoonstelling toonde hedendaagse kunstwerken van internationaal vermaarde kunstenaars in tientallen Gentse privéwoningen.

Nog vóór de opening ontstond een felle polemiek tussen kunstenaars, critici en niet-geselecteerde deelnemers. Als reactie werden alternatieve tentoonstellingen georganiseerd, zoals Antichambre en Initiatief d’Ami. Jacques Charlier maakte voor Hoets tentoonstelling het werk Chambre d’Ennemi, en Mariën nam deel aan een tegenhanger in de Sint-Pietersabdij in Gent.

Waarom Dit Werk Relevant is

Met Chambre d’ennemi I à V speelt Mariën in op de spanningen rond kunst, gastvrijheid en exclusiviteit. Zijn ironische titel en fotografische benadering maken dit werk tot een scherp commentaar op de kunstwereld van de jaren ’80 en ’90.

Citaten van Marcel Mariën

1. Over beeld en object:
   “There is no object without an image, apart perhaps from the universe, of which one disputes whether it is one or the other, if not both.”
   (Er bestaat geen object zonder beeld, behalve misschien het universum, waarvan men betwist of het het ene of het andere is, of beide.) [maruanimercier.com]

2. Over fotografie en surrealistische visie:
   “The knife passes from de Sade to Lenin.”
   (Mariën over zijn foto De Sade à Lénine – een vrouw die brood snijdt met een mes tegen haar borst – als symbool voor geweld en ideologie.) [flashbak.com]

3. Over zijn doel als schrijver en kunstenaar:
   “The goal of writing is emancipation from habit. Its aim is to produce disturbing or perturbing objects, made out of everyday and banal materials, but monstrous and explosive.” [poetryfoundation.org]

Citaten van Kunstcritici

1. Mieke Bleyen (kunsthistoricus):
   “Mariën’s collages and photographs operate within an anti-aesthetic logic, privileging affect over form and challenging linear art history.”
   (Zijn werk volgt een anti-esthetische logica, waarbij affect boven vorm staat en conventionele kunstgeschiedenis wordt ondermijnd.) [academia.edu]

2. Over zijn rol in Belgisch surrealisme:
   “Mariën was a relentless provocateur, marked by subversive humor and a fascination with the unexpected.”
   (Mariën was een onvermoeibare provocateur, gekenmerkt door subversieve humor en een fascinatie voor het onverwachte.) [brusselspictures.com]

3. Over taal en beeld in zijn werk:
   “Mariën’s work is entirely founded on vocabulary and the lexicon, which the artist questions through images and associated objects without hierarchy.” [maruanimercier.com]

Betekenis van zijn schilderkunst, grafiek en sculpturen

• Schilderkunst en grafiek: Mariën zag beeldende kunst niet als autonoom, maar als onderdeel van een poëtisch en conceptueel spel. Zijn collages en grafische werken zijn sterk verbonden met taal en humor, waardoor ze functioneren als “driedimensionale gedichten” (Freddy de Vree).
• Fotografie: Zijn foto’s, zoals De Sade à Lénine, tonen alledaagse objecten ontdaan van hun functie en combineren erotiek met politieke symboliek. Dit maakt zijn fotografie tot een kritisch instrument tegen conventies.
• Assemblages en objecten: Mariën gebruikte gevonden voorwerpen om absurde en poëtische combinaties te creëren, vaak met een ironische of erotische lading. Deze werken ondermijnen esthetische hiërarchieën en dagen de kijker uit om betekenis te herzien. [metzemaekers.com], [galerieadr…ndavid.com]