A.R. Penck: Rebel van de Oost-Duitse Kunstscene

A.R. Penck (1939-2017), geboren als Ralf Winkler in Dresden, was een van de meest invloedrijke Duitse kunstenaars van de 20e eeuw. Al op veertienjarige leeftijd volgde hij een tekencursus bij Jürgen Böttcher, die zijn mentor werd. Samen richtten zij met enkele anderen de kunstenaarsgroep Erste Phalanx Nedserd op. Deze groep verzette zich tegen het conservatieve kunstklimaat in de DDR, waar alleen socialistisch realisme werd toegestaan. Omdat zij zich niet wilden conformeren, kregen ze geen toegang tot de kunstacademie of de officiële kunstenaarsvereniging (VBK), wat het werken als kunstenaar bemoeilijkte.

In 1966 nam Winkler het pseudoniem A.R. Penck aan, geïnspireerd door de geoloog Albrecht Penck. Zijn werk werd steeds meer geboycot door de DDR, en in 1969 werd hij opnieuw geweigerd door de VBK. Toch bleef hij actief en richtte in 1971 de groep Lücke op, een knipoog naar de expressionistische groep Die Brücke. Vanaf 1973 werkte hij onder pseudoniemen als Mike Hammer en T.M. In 1976 ontmoette hij Jörg Immendorff, met wie hij samen streed voor het opheffen van de grens tussen Oost- en West-Duitsland.

In 1980 werd Penck uitgewezen en verhuisde naar Keulen. Daar werd hij een belangrijk lid van de Neuen Wilden, een groep kunstenaars die bekend stond om hun expressieve, kleurrijke en levenslustige stijl. Penck’s schilderijen, vaak voorzien van gestileerde figuren en symbolen, doen denken aan grotschilderingen en graffiti. Zijn zogenaamde Systembilder gebruiken eenvoudige, archaïsche pictogrammen die voor iedereen begrijpelijk zijn – net als de symbolen op verkeersborden. Zo combineerde hij kunst met communicatie en maakte hij complexe ideeën toegankelijk voor een breed publiek.

Citaten van A.R. Penck

1. Over zijn artistieke ontwikkeling en visie:

   “Toen ik nog in het Oosten leefde was ik er trots op om een modernist te zijn. En nu ik in het Westen woon, streef ik er steeds meer naar een classicistische kunstenaar te worden. Al die modernistische kunst raakt de mensen niet meer.” – A.R. Penck in NRC Handelsblad (1992). [geschiedenisextra.nl]

2. Over democratisering van kunst:

   “What we have here is a true democratisation of art.” – A.R. Penck. [composition.gallery]

Citaten van kunstcritici en kunsthistorici

1. Over de beeldtaal van Penck:

   “Zijn beeldtaal is zo rauw en primitief dat je instinctief naar prehistorische tijden wordt geparachuteerd. De rotsschilderingen in de grotten van Lascaux zijn al behoorlijk ontwikkeld in vergelijking met de ‘Streichholzmännchen’ van Penck.” – Hans Janssen, conservator Kunstmuseum Den Haag. [denhaagcentraal.net]

2. Over de betekenis van zijn schilderijen:

   “De wereld van zijn schilderijen wordt bevolkt door magische elementen, dierensymbolen, mythische wezens met suggestieve gebaren. Rationalisme en irrationalisme tonen in fascinerende variaties, vaak genoeg allegorisch gecodeerd, de macht en onmacht van de mens in de wereld die hij zelf heeft geschapen.” – Kunsthistoricus Jürgen Schweinebraden. [arsmundi.de]

3. Over zijn rol in de kunstgeschiedenis:

   “Penck’s werk, met zijn iconische Standart-figuren, weerspiegelt thema’s van onderdrukking, conflict en de menselijke conditie. Zijn kunst resoneert met rauwe energie en een diepe betrokkenheid bij existentiële en sociaal-politieke kwesties.” – Isabella Meyer, Art in Context. [artincontext.org]

Betekenis van zijn schilderkunst, grafiek en sculpturen

• Schilderkunst: Penck’s schilderijen, vooral de Systembilder en Standart-series, gebruiken gestileerde stokfiguren en symbolen die doen denken aan grotschilderingen. Deze eenvoudige vormen verbergen complexe ideeën over communicatie, macht en menselijke relaties. [artincontext.org]

• Grafiek: Zijn prentkunst speelde een centrale rol in het herformuleren en variëren van picturale ideeën uit zijn schilderijen. Grafiek was voor Penck een laboratorium voor experiment en analyse van beeldtaal. [arsmundi.de]

• Sculpturen: Vanaf de jaren ’70 maakte hij totemachtige sculpturen van hout, brons en ijzer, geïnspireerd door tribale kunst. Deze werken benadrukken zijn interesse in archaïsche vormen en symboliek, en vergroten de fysieke aanwezigheid van zijn beeldtaal. [britannica.com]